Passage uit het boek ‘419 x Friesland’ van Peter Karstkarel:

Dedgum (fr.: Dedzjum)
Ongeveer 100 inwoners / 38 woningen

“Dedgum is een terpdorp waarvan de omtrek van de oorspronkelijke ronde terp nog in het landschap is te herkennen. Deddingaheem komt in 855 voor het eerst in de bronnen voor. Het dorp ligt tussen de Workumer trekvaart en de drooggemalen Sensmeer. Het omringende landschap van laaggelegen weiden heeft zijn weerslag op het dorp gehad, de bebouwing heeft een voornamelijk agrarisch karakter met relatief veel boerderijen.”
             
                           

 Dedgum rond 1850

“Het dorp Dedgum, ligt […] een weinig des routes der trekvaart Tussen de steden Bolsward en Workum. […] De grond bestaat geheel uit kleigrond […] Bosfchen vind men hier niet. Evenmin buitenplaatsen. Het is in den volsten zin van het woord een landelijk dorpje. De woonhuizen zijn hier 24 in getal; meest […] bewoond door arbeidslieden. […] Het getal zielen bedraagt 125, waarvan vijftig behoorend tot de Protestanten, de anderen belijden de R. C. godsdienst.”

Bron: Passages uit ‘Beschrijving van het dorp Dedgum in de gemeente Wunseradiel’ uit 1858 van een schoolmeester uit Dedgum.

             
 Enkele feiten op een rij:

Godsdienst:
In 1858 was 60% van het dorp Rooms Katholiek
In 1959 was 14% van het dorp Rooms Katholiek
In 2009 is ongeveer 5% van het dorp Rooms Katholiek
             
 Aantal inwoners:
In 1890 woonden er in Dedgum 200 mensen
In 1950 woonden er in Dedgum 185 mensen
In 1976 woonden er in Dedgum 95 mensen
Sinds 2008 is Dedgum de 100 inwoners weer gepasseerd.
             
 Voorzieningen:
Tussen 1910 en 1935 had Dedgum onder andere een school (tot 1910), een eigen timmerman, transportboot, beurtschipper, slager, winkel, eierboer, kaasmakerij, veehandel, bakker en natuurlijk .. boerenbedrijven.
In 2009 vindt u in Dedgum een camping, een loonbedrijf, een transportbedrijf, een stedenbouwkundig ontwerpbureau en twee boerenbedrijven.
             

 Het terpdorp Dedgum

De terp met kerk is scherp afgegraven, wat vooral aan de zuidzijde, vanaf de doorgaande weg is te ervaren. Daar staat op een keermuur een fraai ijzeren hek om het kerkhof. Het dorpsgebied is klein. De huizen en boerderijen lijken in buurten in het noorden en het zuiden gegroepeerd te zijn, nabij de kerk is het dorp opener en is het landschap zichtbaar vanuit de dorpskern. Het dorp wordt vrijwel geheel door waterlopen omringd. Aan de noordkant loopt de brede
opvaart en ten oosten en ten westen van het dorp smallere zijtakken hiervan.
De doorgaande weg is bepalend voor de dorpsstructuur en aan de noord- en
zuidzijde van het dorp is de bebouwing op de weg georiënteerd.
Het bebouwingsbeeld wordt bepaald door een overwegend traditionele en
ambachtelijke architectuur. De buren, het compacte buurtje bij de kerk, bestaat uit paden, een smalle weg en tuinen met dicht tegen elkaar gebouwde woningen, schuren en een boerderij, veel met de bekende gele steen: ‘Fryske gieltsjes’.

 

De buurten van Dedgum

Aan de noordoostrand van het dorp staan restanten van een waterbuurt aan de vaart. Vissersburen is ook een waterbuurt, het ligt op afstand van  het dorp langs de Workumertrekvaart. Noordelijk ligt de agrarische buurt Arkum met enkele grote boerderijen op een afgegraven terp.
Op IJsgum in het zuiden, vroeger ook een terpbuurtje, staat nog slechts één boerderij.

                                                  

             

 De twee kerken van Dedgum
De Nederlands Hervormde kerk die u nu ziet is de tweede kerk van Dedgum. De eerste kerk van Dedgum werd gebouwd in de dertiende eeuw. Het had een halfrond koor en een zadeldaktoren,

zoals Parrega nog altijd heeft.  In 1889 is deze kerk afgebroken en vervangen door een nieuw kerkgebouw. De fraaie poort is naar het Fries Museum in Leeuwarden overgebracht, maar de gesneden banken zijn weggedaan.

De huidige kerk is een rijksmonument, ontworpen door Jan van Rheenen, de architect die de toren van Schettens en vermoedelijk ook de kerk met toren van Hemelum heeft getekend. De Kerk is van cultuurhistorisch- en architectuurhistorisch belang vanwege de centrale situering in het dorp op de terp en vanwege de hoogwaardige architectonische gaafheid van in- en exterieur en het hekwerk.
Het is een flinke kerk met een schip van vier rondbogige venstervakken diep en driezijdig gesloten koor. De slanke hoge toren is goed verzorgd met verlevendigende nissen in de onderste geledingen, uurwerkplaten, galmgaten en een gedetailleerde kroonlijst waarop de ingesnoerde naaldspits rust. Bijzonder is het eenklaviers orgel, in 1893 gemaakt door L. van Dam en Zonen.
Het toegangshek is eenvoudig uitgevoerd. De hekstijlen vallen op door de doodssymbolen (gevleugelde zandlopers met vleugels en doodskoppen). Het hek is door het dorp gerestaureerd, dankzij subsidie en de inspanning van vele dorpsbewoners.

             
 De Dedzjumer einekoer’
Dedgum is waarschijnlijk ontstaan aan de bovenloop van de rivier de Marne, die bij Kimswerd uitmondde in de Zuiderzee. Dedgum vormt als het ware een reeks met dorpen als Hieslum, Parrega en Tjerkwert, die in dezelfde tijd zijn ontstaan. Het water was lange tijd de belangrijkste infrastructuur, maar betekende ook een gevaar. De bedijking van de omgeving vond plaats tussen 1000 en 1300 na Christus. De dijken beschermden het dorp tegen de zee aan de ene kant en de Sensmeer (nu een drooggemaakte polder) aan de andere kant. Dedgum wordt alzijdig omringd door vier dijken: de Hemdijk ten noordoosten van het dorp, de Krabbedijk ten oosten, de Dedgumerdijk ten zuiden en de dijk langs de
Workumer trekvaart (de ‘Alddyk’) ten westen van het dorp. Deze dijken zijn nog duidelijk te onderscheiden in het landschap en maken onderdeel uit van de rondjes om Dedgum*, die starten bij de Krabbedijk of in Arkum. Het water en de daarbijbehorende fauna, maar ook de korvenmaker, die in Dedgum werkzaam was, zal waarschijnlijk hebben bijgedragen aan de geuzennaam van het dorp: ‘De Dedzjumer einekoer’, oftewel ‘de Dedgumer eendekorf’.

*) zie kaart met routes
             
               
 Onderschriften:

Kaart Schotanus, 1917 (boven)
Kaart Eekhoff, 1850 (onder)
Dorpsaanzicht Dedgum 1790
Eerste kerk Dedgum in 1722 (Stellingwerff)
Dorpsfeest Dedgum 2008
Oude en nieuwe brug Dedgum